środa, 7 czerwca 2017

Czy znasz swoje prawa i obowiązki?



Prawa i obowiązki człowieka i obywatelaNadszedł dziś czas, by zająć się kwestią praw i obowiązków wynikających z naszej Konstytucji. Oznacza to, że pod lupę weźmiemy Rozdział II o dość długim tytule: Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela. Sam tytuł sugeruje nam kilka rzeczy, tzn., że wolności i prawa nie są tożsamymi pojęciami, istnieje coś takiego jak obowiązki oraz że nasza Konstytucja wyodrębnia wolności, prawa i obowiązki człowieka, a także wolności, prawa i obowiązki obywatela. Przyjrzyjmy się więc temu wszystkiemu bliżej.


Na początku wyjaśnijmy, czym są wolności, czym prawa, a czym obowiązki.
Wolności jest to sfera uprawnień, których państwo nie jest twórcą, a podmiotem określającym ich granice, na państwie ciąży tu obowiązek dowodu, że jednostka je naruszyła, państwo ma się wstrzymać od działania i wkraczania w tę sferę życia.
Prawa jest to sfera uprawnień, których katalog ustala państwo, a jednostka w toku ich dochodzenia musi się powołać na określoną podstawę prawną, tutaj państwo powinno zachowywać się aktywnie i to po jego stronie istnieje obowiązek działania.
Obowiązki – tutaj określiłabym to pojęcie jako sferę uprawnień państwa wobec jednostki, są to obciążenia nakładane na jednostkę celem jej partycypacji w istnieniu państwa i jego organów.

Jeśli porównywać proporcje pomiędzy wolnościami i prawami a obowiązkami, to mamy do czynienia ze znaczącą dysproporcją – praw i wolności jest dużo, obowiązków bardzo mało (choć jeden szczególnie uciążliwy 😉).
 

Wolności i prawa


W związku z tym, że chciałabym moim Czytelnikom nakreślić co dokładnie znajduje się w tym rozdziale, nie będę szczegółowo omawiać poszczególnych praw i wolności, a tylko je wymienię. Gdybym chciała rozprawiać na temat każdej z wolności i każdego z praw, musiałabym po prostu napisać wielotomową powieść z tej dziedziny, której prawdopodobnie nikt by nie przeczytał 😜.

Konstytucja zawiera w rozdziale II podrozdziały stanowiące rodzajowe uporządkowanie konkretnych wolności i praw, i będziemy je właśnie wymieniać zgodnie z tym konstytucyjnym podziałem i podziałem na te, które przysługują wszystkim (każdemu w RP) i tylko obywatelom, przy jednoczesnym pominięciu pewnych niuansów (jak pisałam, chcę stworzyć w Czytelników głowach obraz poglądowy, na niuanse jeszcze przyjdzie czas 😉) 

1.  wolności i prawa osobiste
a.       przysługujące każdemu człowiekowi – prawo do życia, zakaz eksperymentów naukowych na ludziach bez ich zgody, zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania i karania, nietykalność i wolność osobista – określenie przesłanek mogących skutkować pozbawieniem wolności (prawomocny wyrok sądowy) oraz zasad zatrzymania, zasady odpowiedzialności karnej, prawo do obrony, domniemanie niewinności, brak przedawnienia zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, prawo do ochrony prywatności, prawo rodziców do wychowywania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami, wolność i tajemnica korespondencji, nienaruszalność mieszkania, prawo do ochrony danych osobowych, wolność przemieszczania się, wolność sumienia i wyznania, wolność słowa, prawo azylu i status uchodźcy (to dotyczy wyłącznie cudzoziemców ;))
Wolności i prawa człowieka i obywatelab.      przysługujące obywatelowi – obywatel też człowiek, więc wszystkie powyższe ;) plus – zakaz ekstradycji
2. wolności i prawa polityczne
a.       przysługujące każdemu człowiekowi – wolność zgromadzeń, wolność zrzeszania się, prawo do petycji, wniosków i skarg
b.      przysługujące obywatelowi – j.w. plus – równy dostęp do służby publicznej, prawo do informacji publicznej, prawa wyborcze
3 . wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne
a.       przysługujące każdemu człowiekowi – prawo do własności, innych praw majątkowych, prawo dziedziczenia, wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, prawo do urlopu, prawo do ochrony zdrowia, pomoc osobom niepełnosprawnym, prawo do nauki, ochrona praw dziecka, wolność twórczości artystycznej, badań naukowych, nauczania i korzystania z dóbr kultury, prawo do informacji o stanie i ochronie środowiska, prawa konsumenta
b.      przysługujące obywatelowi – j.w. plus – prawo do zabezpieczenia społecznego, równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych, zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych

Obowiązki


Jest ich całe 5 🙀. Również są takie, które dotyczą wszystkich (każdego człowieka) i takie, które są przywilejem (😀) obywateli.

Wszyscy mają obowiązek przestrzegania prawa RP oraz ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych w tym podatków, a także dbania o stan środowiska i ponoszenia odpowiedzialność za spowodowane przez siebie jego pogorszenie.

Całe dwa obowiązki, poza powyższymi, leżą w domenie obywatela: wierność RP i troska o dobro wspólne, jak też obowiązek obrony Ojczyzny.

Generalnie, wszyscy do tej pory myśleli, że ich obowiązkiem jest płacenie podatków, a tu masz, nie dość, że trzeba płacić podatki, to jeszcze obarczają mnie czterema innymi obowiązkami. Jak żyć w tym kraju 😁.

Środki ochrony wolności i praw


To, że mamy w Konstytucji normy przyznające nam wolności i uprawnienia jeszcze tak naprawdę niczego nam nie daje. Pamiętacie zapewne jak wspominałam, że norma prawna składa się z trzech elementów: hipotezy, dyspozycji i sankcji. Właśnie teraz przechodzimy do trzeciej składowej normy, czyli sankcji stanowiącej gwarancję przestrzegania wolności i praw nazywanej przez naszą Konstytucję środkami ochrony wolności i praw. Jakie są zatem te środki?

1.   Droga sądowa dochodzenia wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej – mechanizmy te są regulowane szczegółowe w ustawach, m.in. w Kodeksie cywilnym (art. 417 i następne).
2.  Dwuinstancyjność postępowania – możliwość weryfikacji danego orzeczenia/decyzji przez sąd/organ odwoławczy
  3. Wniosek do Rzecznika Praw Obywatelskich – powszechnie znana instytucja, gdy komuś dzieje się krzywda (przez niektórych traktowana jako sąd boski nad sądami ludzkimi 😉 cóż, czasem jednak przydatna)
4. Skarga konstytucyjna – zmora studentów prawa 😉 kto miał pytanie o skargę na egzaminie z konsta? Żanetta nie miała 😁. Jednakże pokrótce wyjaśni 😎.
Rzecznik Praw ObywatelskichZgodnie z art. 79 Konstytucji RP każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Wynika z tego, że prawo wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje każdemu, a więc osobie fizycznej, osobie prawnej, tzw. ułomnej osobie prawnej, organizacjom czy innym podmiotom. Wyjątek stanowi sytuacja określona w art. 79 ust. 2, która dotyczy cudzoziemców ubiegających się w Polsce o azyl lub o uzyskanie statusu uchodźcy – poza tym przypadkiem skargę konstytucyjną mogą wnosić również osoby niemające obywatelstwa polskiego.

Funkcją skargi konstytucyjnej jest ochrona konstytucyjnych wolności i praw przez kwestionowanie konstytucyjności aktu normatywnego, który doprowadził do wydania określonego rozstrzygnięcia przez organ władzy publicznej. Jakie konstytucyjne prawa i wolności mogą stanowić podstawę skargi konstytucyjnej? Wskazuje się, że dotyczy to nie tylko prawa i wolności zawartych w II rozdziale Konstytucji RP, ale także innych przepisów konstytucyjnych, z których można je wyprowadzić, np. art. 20 dotyczący wolności działalności gospodarczej, art. 21 ust. 2 gwarantujący wywłaszczenie jedynie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.

Warunki wniesienia skargi konstytucyjnej określone są w ustawie o Trybunale Konstytucyjnym. W myśl postanowień tej ustawy, skarga konstytucyjna musi spełniać wymogi pisma procesowego określone w kodeksie postępowania cywilnego, obowiązuje przy tym przymus adwokacki (tzn. sporządzić ją winien adwokat lub radca prawny), nadto konieczne jest wyczerpanie toku instancji. Termin na wniesienie skargi wynosi 3 miesiące od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. W skardze należy określić ustawę lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji RP i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją. Obligatoryjne jest wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób - zdaniem skarżącego - zostały naruszone. Skarga powinna zawierać uzasadnienie z dokładnym opisem stanu faktycznego. Skarżący musi też dołączyć do skargi prawomocny wyrok, ostateczną decyzję lub inne ostateczne rozstrzygnięcie. Skargę wnosi się w odpowiedniej ilości odpisów i opłaconą.

Autorka myśli

 

Konstytucyjne gearancje ochrony praw i wolnościDochodząc do końca dzisiejszych rozważań, muszę podzielić się z Wami trochę smutnym spostrzeżeniem, że pomimo pewnych gwarancji praw i wolności, niektóre z nich wciąż pozostają niedoścignionym ideałem, czyli pustym słowem. Odnoszę też wrażenie, że Konstytucję mamy lepszą niż istniejący stan rzeczy i nie umiemy jej właściwie wykorzystać. Albo, co gorsze, kompletnie ją ignorujemy.

Uściski 😗

Post został opracowany na podstawie:
Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.,
Ustawa z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r., poz. 1157),
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, W. Skrzydło, LEX,
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, M. Haczkowska (red.), LEX.

Fotografowała: Emilia Charemska

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Króluje tu szacunek i kultura słowa. Komentarze zawierające słowa powszechnie uważane za obelżywe, nawołujące do nienawiści rasowej, narodowościowej, religijnej, o charakterze hejtu internetowego zostaną usunięte. Podawanie danych osobowych jest dobrowolne. Więcej informacji uzyskasz w polityce prywatności i regulaminie bloga (w wersji na komputery - zakładka po prawej stronie, w wersji mobilnej - u dołu w zakładce strony).